“Afrika po ndahet në dysh, shkencëtarët zbulojnë një nga zonat më kritike të këtij procesi gjeologjik

Afrika po ndahet në dysh, dhe tani shkencëtarët kanë identifikuar një nga pikat më kritike: rajonin Turkana të Kenias, ku korja e Tokës është vetëm 13 kilometra e trashë. Ky zbulim del nga një studim i ri i botuar në Nature Communications dhe forcon hipotezën se kontinenti po ndahet ngadalë përgjatë të ashtuquajturës Lugina e Riftit Turkana, pjesë e Sistemit më të madh të Riftit të Afrikës Lindore (EARS). Në Riftin Turkana, midis Kenias dhe Etiopisë, pllakat afrikane dhe somaleze po largohen me një shpejtësi prej rreth 4.7 milimetrash në vit. Ky proces, i quajtur çarje, shtrin koren e Tokës derisa ajo të deformohet dhe të thyhet, duke lehtësuar ngritjen e magmës nga thellësitë. Jo të gjitha çarjet çojnë në ndarjen e një kontinenti, por në këtë rast, shenjat tregojnë se çarja mund të evoluojë deri në pikën e formimit të një oqeani të ri.

Sipas studiuesve, të dhënat tregojnë se korja e Tokës në këtë zonë është tashmë shumë e holluar. “Ne zbuluam se fraktura në këtë zonë është më e avancuar dhe korja e Tokës më e hollë nga sa mendohej më parë”, shpjegon Christian Rowan, autori kryesor i studimit dhe student doktorature në Observatorin e Tokës Lamont-Doherty të Universitetit të Kolumbias.

Kjo hollim, e cila arrin rreth 13 kilometra përgjatë boshtit të çarjes krahasuar me mbi 35 kilometra në zonat përreth, tregon se rajoni ka arritur në një fazë kritike në proces. “Ne mendojmë se kjo është arsyeja pse është më i prirur për ndarje”, shton Profesor Anne Bécel, një gjeofizikane në Observatorin e Tokës Lamont-Doherty dhe bashkautore e studimit.

Këto ndryshime ndodhin në një shkallë gjeologjike: procesi filloi rreth 45 milion vjet më parë dhe do të vazhdojë për miliona vjet para se të formohet një pellg i ri oqeanik. Megjithatë, kjo fazë përfaqëson një mundësi të rrallë për shkencëtarët. Të kuptuarit e këtyre fenomeneve, theksojnë studiuesit, mund të ndihmojë jo vetëm në rindërtimin e historisë gjeologjike të Tokës, por edhe në kuptimin më të mirë të lidhjeve midis ndryshimeve tektonike, klimës dhe evolucionit njerëzor.

Në Riftin Turkana, ndarja e Afrikës është tashmë në proces.

Rifti Turkana është një nga segmentet më aktive të Sistemit të Riftit të Afrikës Lindore, një rrjet i gjerë fajesh që shtrihen nga Depresioni Afar në Etiopinë verilindore deri në Mozambik. Në rajonin e Riftit Turkana, korja e Tokës është nën presion të vazhdueshëm, të shkaktuar nga zhvendosja e pllakave afrikane dhe somaleze.

Një nga aspektet më domethënëse që del nga studimi ka të bëjë me të ashtuquajturin “qafëzim” ose ngushtim të kores. Në thelb, ndërsa pllakat largohen, korja hollohet progresivisht në pjesën qendrore të çarjes, ashtu si “qafa” e një karameleje të tërhequr në skajet. Ky fenomen u vu re me detaje të papara falë matjeve sizmike me rezolucion të lartë, të cilat na lejuan të rindërtonim strukturën e nëntokës.

“Sa më e hollë të jetë korja, aq më e dobët bëhet, duke favorizuar formimin e çarjeve të reja”, shpjegon Rowan. Është pikërisht ky dobësim progresiv që, në planin afatgjatë, çon në copëzimin e kores dhe lindjen e një oqeani të ri, kur magma ngrihet dhe ngurtësohet, duke formuar dysheme të re oqeanike. Ky proces i ngadaltë por i vazhdueshëm mund ta ndajë Afrikën në dy pjesë, duke ndarë gjysmën e saj lindore dhe duke formuar një oqean të ri të lidhur me Oqeanin Indian.

Një element tjetër ka të bëjë me të kaluarën gjeologjike të rajonit. Studiuesit identifikuan gjurmë të një episodi të mëparshëm të çarjes që nuk çoi në ndarjen e kontinentit, por megjithatë dobësoi koren, duke favorizuar fazën aktuale. Ky rezultat sfidon disa ide rreth fragmentimit kontinental, duke treguar procese më komplekse me kalimin e kohës.

Së fundmi, studimi hap mundësi për lidhjen midis gjeologjisë dhe evolucionit njerëzor. Kushtet e krijuara nga çarjet – veçanërisht akumulimi i shpejtë i sedimenteve – mund të kenë favorizuar ruajtjen e fosileve në Turkana, duke e bërë këtë rajon një nga më të pasurit për studimin e paraardhësve tanë. Siç vëren Christian Rowan, mund të mos jetë një vend “unik” për evolucionin njerëzor, por më tepër një zonë ku kushtet ishin ideale për ruajtjen e gjurmëve të tij.